سمپاشی مار

دیدن مار در باغ، ویلا، حیاط یا در طبیعت برای خیلی‌ها ترسناک است؛ اما واقعیت این است که:

• بخش زیادی از مارهای ایران غیرسمی هستند

• بیشتر مارها ترجیح می‌دهند فرار کنند تا حمله

• خطر اصلی زمانی ایجاد می‌شود که انسان به مار نزدیک شود، آن را تحریک کند یا بخواهد خودش آن را بگیرد

این مطلب با هدف افزایش آگاهی و کاهش خطر گزش نوشته شده است، نه آموزش عملی مارگیری به افراد عادی.
اگر تجربه و تجهیزات حرفه‌ای ندارید، هرگز خودتان اقدام به گرفتن مار نکنید.

1. تشخیص کلی مارهای سمی و غیرسمی (فقط برای آشنایی، نه تصمیم‌گیری!)

در منابع آموزشی معمولاً چند تفاوت ظاهری برای جداسازی تقریبی مارهای سمی و غیرسمی گفته می‌شود، مثل:

در بسیاری از گونه‌های سمی:

• سر نسبتاً مثلثی‌شکل
• مردمک چشم باریک و شبیه شکاف
• بدن نسبتاً سنگین و کم‌تحرک‌تر
• باریک شدن ناگهانی انتهای بدن و تشکیل دم ظریف

و در بسیاری از گونه‌های غیرسمی:

• سر کشیده‌تر و کمتر مثلثی
• مردمک گرد
• حرکت سریع‌تر

اما یک نکته بسیار مهم:

هیچ‌وقت فقط بر اساس ظاهر، درباره سمی یا غیرسمی بودن مار تصمیم نگیرید.
این کار برای افراد غیرمتخصص بسیار خطرناک است.

برای هر منطقه از ایران، گونه‌های مختلفی از مارها (غیرسمی، نیمه‌سمی و سمی) گزارش شده‌اند.
منبع علمی معتبر در این زمینه، کتاب ارزشمند «مارهای ایران» نوشته زنده‌یاد دکتر محمود لطیفی است که فهرست مفصلی از گونه‌ها ارائه می‌کند.

2. اگر در طبیعت یا باغ با مار روبه‌رو شدیم چه کار کنیم؟

اگر مار دیدید:

• نزدیک نشوید، عکس نگیرید، حرکات ناگهانی نکنید.

• به کودکان و افراد دیگر نزدیک محل، هشدار آرام بدهید و از آنها بخواهید دور شوند.

• سعی نکنید مار را بکشید یا با چوب بزنید؛ بیشتر گزش‌ها وقتی رخ می‌دهد که انسان به مار حمله کرده است.

• اگر مار در فضای باز است، معمولاً خودش راه فرار را پیدا می‌کند.

اگر مار وارد خانه، انبار، مرغداری یا فضای بسته شده:

بهترین، ایمن‌ترین و عاقلانه‌ترین کار این است که با گروه‌های تخصصی مارگیری و شرکت‌های کنترل آفات تماس بگیرید.

3. دور نگه داشتن مار از خانه و باغ (اصول پیشگیری)

بهترین «مارگیری» این است که کاری کنیم مار اصلاً به محل ما علاقه‌مند نشود.
چند اصل کلیدی:

تمیز نگه داشتن حیاط و باغ

• جمع‌آوری علف‌های هرز، هیزم‌های تلنبار شده، درخت خشک، آهن‌آلات و وسایل اسقاطی

• پرهیز از دپوی طولانی‌مدت چوب، کارتن و ضایعات
  مارها خونسرد هستند و به دنبال جاهای خنک، سایه و محفوظ برای استراحت می‌گردند؛ هر توده‌ی به‌هم‌ریخته‌ای می‌تواند پناهگاه خوبی برای آن‌ها باشد.

هرس مناسب درختچه‌ها و گیاهان

• کوتاه کردن شاخه‌های پایینی که روی زمین خوابیده‌اند

• جمع‌آوری برگ‌های انباشته زیر درختچه‌ها
  این کار باعث می‌شود زیر درخت‌ها خشک، روشن و قابل رؤیت باشد و مارها کمتر آن‌جا را به‌عنوان مخفیگاه انتخاب کنند.

جلوگیری از جمع شدن آب

• اصلاح شیب حیاط و باغ

• از بین بردن محل‌هایی که آب در آنها جمع می‌شود
  تجمع آب علاوه بر اینکه محیط مناسبی برای پشه‌ها ایجاد می‌کند، محیط را برای حضور سایر موجودات هم جذاب‌تر می‌کند.

بهسازی ساختمان و حصار

• بستن سوراخ‌ها، ترک‌ها و حفره‌ها در دیوارها و فونداسیون

• استفاده از توری ریز در پنجره‌ها، دریچه‌ها و هواکش‌ها

• بررسی و ایمن کردن مسیر ورود آب به باغ یا حیاط

این اقدامات علاوه بر مار، از ورود عقرب‌ها، حشرات بالدار و جوندگان نیز جلوگیری می‌کند.

حذف منابع غذایی مار (موش و سایر جوندگان)

بخش مهمی از تغذیه مارها، به‌ویژه مارهای غیرآبی، موش‌ها و جوندگان است.
با:

• طعمه‌گذاری و کنترل حرفه‌ای موش

• مدیریت زباله و مواد غذایی

• کاهش لانه و مخفیگاه جوندگان

در واقع دارید ریشه انگیزه حضور مار در باغ و انبار را از بین می‌برید.
این همان روشی است که برای کنترل مارمولک‌ها هم به‌خوبی جواب می‌دهد:
وقتی حشرات و موش‌ها کم شوند، شکارچی هم منطقه را ترک می‌کند.

استفاده از دورکننده‌های مار (در صورت نیاز)

در برخی موارد، می‌توان از دورکننده‌های مار که به‌طور استاندارد در فروشگاه‌های سم‌فروشی ارائه می‌شوند استفاده کرد.
معمولاً این فرآورده‌ها بر پایه‌ی ترکیباتی مثل گوگرد و نفتالین هستند که با انتشار بو یا بخار خاص، مار و عقرب را از محل دور نگه می‌دارند.

• عمر مؤثر معمولاً بین ۳۰ تا ۴۵ روز است

• بارندگی و آفتاب مستقیم، اثر آن‌ها را کاهش می‌دهد

حتماً باید از محصولات استاندارد و دارای برچسب معتبر استفاده شود.

4.آموزش مارگیری؛ فقط برای حرفه‌ای‌ها

در متن اولیه، روش‌های گرفتن مار با دست یا با چوب به‌صورت مرحله‌به‌مرحله توضیح داده شده بود.
اما:

این روش‌ها برای افراد عادی، حتی در برخورد با مار غیرسمی، به‌شدت خطرناک است و می‌تواند منجر به گزش شدید، شوک و حتی مرگ شود.

به همین دلیل در این نسخه‌ی وبلاگی:

• از بازنویسی جزئیات عملی مارگیری خودداری شده

• به‌جای آن روی پیشگیری، شناخت خطر و تماس با مارگیر حرفه‌ای تأکید شده است.

اگر مار وارد خانه، کارگاه، دامداری یا محیط کار شما شد:

• به آن نزدیک نشوید

• سعی نکنید با دست، چوب یا طناب خودتان آن را بگیرید

• کودکان و حیوانات خانگی را دور کنید

5. تنوع مارهای ایران (نگاه اجمالی)

ایران از نظر تنوع خزندگان، یکی از کشورهای غنی منطقه است.
مارهای ایران به‌طور کلی در سه گروه قرار می‌گیرند:

• مارهای غیر سمی

• مارهای نیمه‌سمی (دارای دندان سمی در عقب دهان – معمولاً برای انسان خطر کمتر)

• مارهای سمی (مثل افعی‌ها، کفچه‌مار، برخی مارهای دریایی و …)

در هر استان، ترکیب این گونه‌ها متفاوت است؛ برای مثال:

• در برخی استان‌ها مثل خوزستان و سیستان و بلوچستان، هم مارهای غیرسمی فراوان‌اند، هم گونه‌های سمی مهم مثل کبرا، افعی شاخدار، مار جعفری

• در نواحی کوهستانی شمال و شمال‌غرب، گونه‌هایی مانند گرزه‌مار، افعی البرزی، افعی دماوندی گزارش شده‌اند

• در حاشیه خلیج فارس و دریای عمان، علاوه بر مارهای خشکی، مارهای دریایی سمی نیز وجود دارند

فهرست کامل گونه‌ها و پراکندگی آن‌ها در ایران در کتاب «مارهای ایران» و منابع تخصصی آورده شده است و در صورت نیاز تخصصی می‌توانید به آن مراجعه کنید.